«…‘Ηρώων θρέπτειρ’ ’εναρηφόρε, πότ’ ’αγώνων
σόν κλέος, είς τοιούσδ’ ’άνδρας ’έχεις, ‘Υπάτα»

(Τμήμα επιγραφής, σε βάθρο ορειχάλκινου αγάλματος).

«…Ηρώων μάνα ένδοξη, πρώτη στους αγώνες,
τη δόξα σου, σε τέτοιους άντρες τη χρωστάς, Υπάτη»

…Την 3η π.Χ. χιλιετηρίδα οι Πελασγοί κατασκεύασαν στην Υπάτη «Κυκλώπεια» τείχη, ερείπια των οποίων σώζονται μέχρι σήμερα. Οι Αινιάνες, πρo-Έλληνες Πελασγοί, αλλιώς Ενιήνες (Όμηρος) ή Αινιήνες (Ηρόδοτος), από τον 10ο αι. π.Χ., μετά τον Τρωικό πόλεμο και μέχρι τον 8ο αι. π.Χ., εγκαθίστανται στην πεδιάδα του Σπερχειού ποταμού, ανάμεσα σε Οίτη, Όρθρυ, Τυμφρηστό και Μαλιακό κόλπο. Οι Αινιάνες, ιδρυτικά μέλη των Αμφικτιονιών, κατάργησαν τη βασιλεία και άρχισαν να διοικούνται δημοκρατικά από αιρετούς άρχοντες. Ταυτόχρονα συνέστησαν το Κοινόν των Αινιάνων, ομοσπονδιακή ένωση κωμών, «ίνα συνηνωμένοι συναγωνίζονται από κοινού κατά των παραβλαπτόντων τα κοινά συμφέροντά των» (σύμφωνα με τον Αισχίνη). Η Υπάτη, («της καλουμένης Αινιακής χώρας περί την ονομαζομένην Υπάτην λέγεται παλαιά τις στήλη ευρεθήναι», Αριστοτέλης, Περί θαυμασίων ακουσμάτων 145), ή Ύπατα (κατά Πολύβιο), ή Υπάτα (κατά Στέφανο Βυζάντιο), αναδείχθηκε πρωτεύουσα και έδρα του Κοινού των Αινιάνων το 410 π.Χ. Μνημονεύεται δε και από άλλους αρχαίους συγγραφείς, όπως: Titus Livius, Λουκιανός, Ηλιόδωρος, Στράβων, Πτολεμαίος και Απουλήιος.

Οι Αινιάνες λάτρευαν και τιμούσαν με γιορτές: το γιο του Αχιλλέα, Νεοπτόλεμο, (του οποίου πίστευαν ότι ήταν απόγονοι), το θεό Σπερχειό, τον προστάτη τους θεό Απόλλωνα τον Υπαταίο, καθώς και τους ήρωές τους, Τέμωνα και Φήμιο. Eπίσης, λάτρευαν και απεικόνιζαν στα νομίσματά τους, τον Ασκληπιό Υπαταίο, θεό των ιαματικών πηγών και προστάτη της υγείας τους, την Αφροδίτη Υπαταία, θυγατέρα του Δία και της Διώνης, θεάς της Γης και της Ωραιότητας, το Δία, πατέρα Θεών τε και ανθρώπων, σύμβολο ενότητας και ισχύος και την Αθηνά, θεά της σοφίας, προστάτιδα των Δικών και των συνελεύσεων. Το Κοινό των Αινιάνων έκοψε και κυκλοφόρησε τα νομίσματά του, που ήταν αργυρά και κοινά για όλες τις κώμες. Η κυκλοφορία τους έγινε σε δύο περιόδους: η πρώτη από το 400 π.Χ. μέχρι το 344 π.Χ., και η δεύτερη από το 146 π.Χ. μέχρι το 27 π.Χ. (όταν οι Ρωμαίοι είχαν κυριεύσει την Υπάτη, από το 192 π.Χ. και είχαν παραχωρήσει στους Αινιάνες κάποια πολιτική αυτονομία). Από τους Ρωμαίους ονομάζεται Nova Patrae. Ο Αυτοκράτορας Οκταβιανός Αύγουστος 63 π.Χ.-14 μ.Χ., απονέμει στην πόλη τον τίτλο Αυγούστα (Σεβαστή). Τον 1ο αι. μ.Χ. ο άγιος Ηρωδίων, συγγενής και μαθητής του αποστόλου Παύλου, διαδίδει το χριστιανισμό στην Υπάτη όπου και μαρτυρεί, αφού διατελεί πρώτος επίσκοπός της.

Επί Ιουστινιανού του Α' (527 - 565 μ.Χ.) κτίσθηκε στην ακρόπολη της Υπάτης φρούριο, για την απόκρουση των επιδρομών των Σλάβων. Μετά τον 9ο αι. μ.Χ., μνημονεύεται ως Νέαι Πάτραι και είναι έδρα μητρόπολης. Από τo 1204 οι Νέαι Πάτραι βρίσκονται στα χέρια των Φράγκων, μέχρι το 1217 που εκδιώχθηκαν από τον Δεσπότη της Ηπείρου Θεόδωρο Άγγελο Κομνηνό Δούκα. Το 1237 η Νέα Πάτρα, όπως και όλο το Δεσποτάτο της Ηπείρου, πέρασε στα χέρια του Μιχαήλ Β΄ Άγγελου Κομνηνού και στη συνέχεια το 1259 στα χέρια του Μιχαήλ Παλαιολόγου. Το 1271 ο σεβαστοκράτωρ Ιωάννης Α΄ Άγγελος Κομνηνός Δούκας (νόθος γιος του Μιχαήλ Β΄), δημιουργεί το Δεσποτάτο Νέων Πατρών από την Πίνδο μέχρι τον Παγασητικό, με πρωτεύουσα τις Νέες Πάτρες. (Ο ίδιος έχτισε το1283 την εκκλησία Πόρτα Παναγιά στην Πύλη Τρικάλων, στα ερείπια αρχαίου ελληνικού ναού, όπου βρίσκεται και ο τάφος του). Το 1319 οι Νέαι Πάτραι κατελήφθησαν από τους Καταλανούς, που δημιούργησαν το Δουκάτο Αθηνών και Νέων Πατρών. Το 1378, η Νέα Πάτρα υποτάχθηκε στο βασιλιά της Αραγωνίας Πέτρο τον Δ΄, ο οποίος πήρε και τον τίτλο «Δούκας Αθηνών και Νέων Πατρών». Την περίοδο αυτή, από τους ξένους, αναφέρεται με τα ονόματα: La Patra, La Patria, Neopatria, Neopatrie, Neopatras, Nouvelle Patra, κ.λπ.

Το 1394 κατακτάται από τους Οθωμανούς και αποτελεί έδρα Πασά και επαρχίας. Τότε η Νέα Πάτρα μετονομάστηκε σε Badra και στη συνέχεια σε Πατρατζίκ’, δηλαδή Μικρή Πάτρα. Την περίοδο της Τουρκοκρατίας το Πατρατζίκ’ πέρασε όλα τα δεινά που υπέστη τότε ο Ελληνισμός. Κατά την περίοδο της επανάστασης του 1821, έγιναν στην Υπάτη μάχες στις 18 Απριλίου 1821 και στις 2 και17 Απριλίου 1822 οι οποίες ήταν καθοριστικές για την έκβασή της. Από το 1833 που απελευθερώθηκε μέχρι και σήμερα φέρει το παλιό και αρχικό της όνομα, Υπάτη. Στις 2 Δεκεμβρίου 1942, στα ερείπια της γέφυρας του Γοργοποτάμου, δέκα Υπαταίοι πατριώτες εκτελέστηκαν από τα στρατεύματα κατοχής, ως αντίποινα για την ανατίναξή της και άλλοι έξι εκτελέστηκαν στα Καστέλλια Φωκίδας, στις 5 Δεκεμβρίου 1942. Στις 17 Ιουνίου 1944, ημέρα Σάββατο, γράφτηκε ίσως η πιο μελανή σελίδα στη νεότερη ιστορία της Υπάτης. Οι δυνάμεις κατοχής των Γερμανών, για να εκδικηθούν την Υπάτη, που ήταν ορμητήριο ανταρτών του Ε.Λ.Α.Σ., πυρπολούν, λεηλατούν και εκτελούν αμάχους πατριώτες. Θλιβερός απολογισμός: 28 νεκροί και 30 τραυματίες. Καταστρέφονται 375 από τα 400 σπίτια της πόλης, βυζαντινές εκκλησίες και δημόσια κτήρια. Για το λόγο αυτό η Υπάτη έχει ανακηρυχθεί Μαρτυρική Πόλη...